Mała konstytucja z 19 lutego 1947 roku

Okres przejściowy w ustroju konstytucyjnym Polski Ludowej zakończyło uchwalenie przez Sejm Ustawodawczy 19 lutego 1947 r. ustawy konstytucyjnej o ustroju i zakresie działania najwyższych organów Rzeczypospolitej Polskiej.

Podobnie jak w latach 1944-1947, również pod rządami małej konstytucji z 1947 r. parlament polski miał strukturę jednoizbową - był to Sejm Ustawodawczy. Ta struktura parlamentu była wynikiem sfałszowanego referendum ogólnonarodowego przeprowadzonego we wrześniu 1946 r., w którym pierwsze pytanie brzmiało: Czy jesteś za zniesieniem Senatu? Chociaż większość uczestników referendum odpowiedziała na to pytanie "nie" , to władza fałszując wyniki uznała, że naród opowiedział się za parlamentem jednoizbowym, głosując na "tak".

Priorytetem w pracach Sejmu Ustawodawczego (na co wskazuje również jego nazwa) miało być uchwalenie nowej polskiej konstytucji. Organ ten miał więc spełnić funkcję konstytuanty. Pierwsze posiedzenie Sejmu wyznaczono na 4 lutego1947 r. Zgodnie z Konstytucją marcową, 5 lutego dokonano wyboru prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej. Został nim Bolesław Bierut.

Opieranie się na Konstytucji marcowej miało znaczenie polityczne i propagandowe. Czasem stosowanie jej zapisów doprowadzało do śmieszności. No bo jak można odebrać zachowanie Bieruta, który składając przysięgę prezydencką zawartą w Konstytucji marcowej zakończył ją słowami: "Tak mi dopomóż Bóg". Bierut, wychowanek Stalina, agent NKWD, ateista walczący z religią i Kościołem! Status prawny prezydenta określony w małej konstytucji był, co do zasady, wzorowany na postanowieniach Konstytucji marcowej.

W dniu, w którym został powołany nowy rząd, Sejm wyłonił również Komisję Specjalną do przygotowania projektu Małej Konstytucji. Miała to być przejściowa ustawa zasadnicza, która obowiązywałaby obok "podstawowych zasad konstytucji marcowej". Podstawą prac komisji stał się projekt ustawy konstytucyjnej o ustroju i zakresie działania najwyższych organów Rzeczypospolitej Polskiej. Został on opracowany wspólnie przez PPR i PPS. Drugi projekt ustawy wniósł PSL. Był bardzo krótki, składał się zaledwie z 5 artykułów. W projekcie tym wychodzono z założenia, że do czasu opracowania nowej konstytucji winna obowiązywać, ze zmianami, Konstytucja marcowa. Projekt PSL został odrzucony. Ostatecznie ustawa konstytucyjna z 19 lutego 1947 roku została uchwalona przez Sejm Ustawodawczy tradycyjną większością głosów. Głosowało za nią 333 posłów, przeciwko 17.

Ustawa odwoływała się jednocześnie do 26 artykułów Konstytucji marcowej, jako nadal obowiązujących. Wraz z nimi liczyłaby łącznie 58 artykułów. Wcześniej Sejm uchwalił ustawę konstytucyjną o wyborze prezydenta RP, a 22 lipca 1947 r. uchwalił Deklarację o prawach obywatelskich. Te trzy ustawy były podstawą prawną ustroju Polski do 1952 r. W dniu, w którym została uchwalona Deklaracja o prawach i wolnościach obywatelskich, Sejm uchwalił również ustawę o amnestii. Obiecywała ona "puszczenie w niepamięć i przebaczenie (...)" udziału w przestępczym związku i w podobnych przestępstwach pod warunkiem zgłoszenia się do władz bezpieczeństwa, ujawnienia swej działalności i złożenia ewentualnie posiadanej broni. Zanim ustawa o amnestii weszła w życie, z polecenia ministra bezpieczeństwa publicznego Radkiewicza, dokonano egzekucji wielu osób, którym kara śmierci byłaby w wyniku postanowień ustawy zamieniona na więzienie. Aparat bezpieczeństwa i wojsko były kierowane przez ludzi wiernych Sowietom. Decydujące pozycje były zajmowane przez tzw. doradców sowieckich. Przeprowadzano czystki i aresztowania w Wojsku Polskim. Już w 1951 r. aresztowano wielu wyższych wojskowych, w tym 4 generałów służby czynnej. Uwięzionych torturowano w wyrafinowany i okrutny sposób. Ogromnie zasłużony uczestnik walki zbrojnej z Niemcami, Kazimierz Moczarski, był poddawany 49 rodzajom tortur. Coraz brutalniejszej presji poddawano także Kościół.

Mała Konstytucja była dokumentem tymczasowym i przejściowym, składała się z 32 artykułów podzielonych na 9 rozdziałów. Tytuły rozdziałów: Najwyższe organy Rzeczypospolitej, Sejm Ustawodawczy, Prezydent Rzeczypospolitej, Rada Państwa, Rząd Rzeczypospolitej, Najwyższa Izba Kontroli, Wymiar Sprawiedliwości, Przepisy przejściowe, Przepisy końcowe. Równocześnie Sejm Ustawodawczy utrzymał w mocy 26 artykułów Konstytucji marcowej. W strukturze władz wprowadzono istotną zmianę, bowiem pojawił się nowy organ - Rada Państwa. W jej skład wchodzili: prezydent RP jako przewodniczący, marszałek i wicemarszałkowie Sejmu, prezes NIK, a w czasie wojny - Naczelny Dowódca Wojska Polskiego.

Konstytucja była ustawą ramową, określała tylko strukturę i kompetencje najwyższych organów państwa. Twórcy tej ustawy utrzymywali, że luki w niej występujące wypełniają artykuły Konstytucji marcowej. W rzeczywistości liczne braki uzupełniano uchwałami Sejmu Ustawodawczego, które miały na celu utrwalenie dyktatury komunistycznej. Mała konstytucja przyznawała też Sejmowi Ustawodawczemu, jako "zwykłemu" parlamentowi, prawo ustalania zasadniczego kierunku polityki państwa oraz funkcję ustawodawczą i funkcję kontroli działalności rządu. Mała Konstytucja obowiązywała prawie pięć i pół roku, kiedy to zastąpiła ją konstytucja PRL z 1952 r.

Według Małej konstytucji najwyższym organem ustawodawczym był Sejm, władzę wykonawczą sprawował prezydent, Rada Państwa i rząd, a sądowniczą - "niezawisłe" sądy. Sejm miał być jednoizbowy i składać się z 444 posłów wybieranych na 5 lat. Głową państwa został prezydent RP, wybierany przez Sejm na siedmioletnią kadencję. Reprezentował on państwo, zwoływał, odraczał i zamykał sesje Sejmu, mianował i odwoływał członków rządu, a także był zwierzchnikiem sił zbrojnych. Prezydent pełnił jednocześnie funkcję przewodniczącego Rady Państwa, instytucji wzorowanej na ustroju ZSRR, która miała koordynować działalność rad narodowych rożnych szczebli i wydawać dekrety z mocą ustawy, podejmować uchwały o wprowadzeniu stanu wojennego oraz sprawować nadzór nad Najwyższą Izbą Kontroli. Do zadań rządu, którego premiera mianował i odwoływał prezydent, należała bieżąca działalność wykonawcza. Sejm mógł w drodze ustawy udzielić rządowi pełnomocnictw do wydawania dekretów z mocą ustawy, które wymagały zatwierdzenia przez Radę Państwa, a następnie przez Sejm. Przy zachowaniu pozorów demokracji, Mała konstytucja stwarzała dogodne warunki do odebrania Sejmowi jego uprawnień, kontrolowała podział funkcji ustawodawczych i wykonawczych, a poprzez Radę Państwa, jej przewodniczącego oraz system rad narodowych tworzyła organa władzy konkurencyjne dla Sejmu i rządu oraz nie podlegające kontroli społecznej. Miało to ułatwić zakulisowe rządy komunistów na wzór ZSRR.

W roku 1950 uznano, że dotychczasowy kształt terenowego aparatu administracyjnego oraz istnienie bardzo już ograniczonego w swych kompetencjach samorządu jest "burżuazyjnym przeżytkiem". Należy go więc zlikwidować. Ustawą z 20 marca 1950 r. o terenowych organach jednolitej władzy państwowej przyjęto jednolitość organizacji aparatu państwowego i zniesienie wydziałów wojewódzkich i powiatowych, urzędów wojewódzkich i starostw. Wszystkie te instytucje zostały skupione w urzędzie noszącym nazwę Prezydium Rady Narodowej.

Ustrój Polski podążał koleinami wyznaczonymi przez sowieckie rozwiązania prawne. Uznać to można za wstęp do wprowadzenia zasad modelu sowieckiego do polskiego systemu ustrojowego, co nastąpiło na mocy Konstytucji z 1952 r.

dr Bronisława Kowalska

PRZECZYTAJ RÓWNIEŻ