Wokół PKWN

W czasie kształtowania się ustroju państwa polskiego pozbawionego suwerenności, można wyróżnić dwa okresy: lata 1944-1947 - od powstania tzw. Polski Ludowej do uchwalenia Małej Konstytucji oraz od roku 1947 do 1952 - do uchwalenia stalinowskiej konstytucji PRL.

Lata 1944-1947, to w dziejach polskich konstytucji okres przejściowy. Właściwie nie było wówczas konstytucji w takim rozumieniu, o jakim była mowa w poprzednich artykułach. To okres zniechęcania społeczeństwa do dawnego systemu ustrojowego i kuszenia mirażami lepszego życia. Aż do 1952 roku nie istniała żadna konstytucja. Był to czas utrwalania dyktatury komunistów. Ustrój ówczesnej Polski regulowany był różnymi aktami prawnymi (ustawy i dekrety z mocą ustawy) i politycznymi.

Ogłoszony 22 lipca 1944 roku Manifest Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego miał charakter propagandowy, był deklaracją polityczną kształtującej się nowej władzy państwowej, formującą w sposób ogólny naczelne zasady ustroju politycznego i społeczno – gospodarczego powojennej Polski. Stwarzał wrażenie, że Polska kierowana przez PKWN będzie kontynuacją państwa polskiego. Tezy demokratyczne stanowiły zasłonę dymną dla przygotowywanego jednocześnie zniewolenia kraju. W żaden sposób nie można uznać manifestu za polski akt konstytucyjny, ponieważ nie został on uchwalony przez naród czy przedstawicielstwo narodu, ale został napisany w Moskwie, w uzgodnieniu z Józefem Stalinem przez nie mającą legitymacji od zbiorowego suwerena namiastkę rządu krajowego. Początkowo Stalin nadal temu dokumentowi nazwę "Delegatura Krajowej Rady Narodowej dla Terenów Wyzwolonych", ale jeszcze tego samego dnia (20 lipca) generalissimus zaakceptował nazwę proponowaną przez Mołotowa: Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego.

Manifest PKWN został napisany, opracowany i wydrukowany w Moskwie 20 lipca 1944 r. Według oficjalnej historiografii, miejscem jego powstania miał być Chełm, datą zaś 22 lipca. W rzeczywistości członkowie PKWN zostali przywiezieni z Moskwy do Chełma dopiero 27 lipca. Stamtąd udali się do Lublina. Miasto to zaczęto już "oczyszczać " z oddziałów Armii Krajowej, które w ramach akcji "Burza", współdziałając z Armią Czerwoną, oswobodziły Lublin. Jednym z pierwszych posunięć PKWN i tworzącej dla niego ochronny parasol Armii Czerwonej było usuwanie legalnych władz Rzeczypospolitej, które ujawniały się na terenie uwolnionym od Niemców. Podobny los spotkał oddziały Armii Krajowej i Batalionów Chłopskich, które podejmowały w momencie przechodzenia frontu akcję "Burza" i współdziałały z Armią Czerwoną w walce przeciwko Niemcom. Po przejściu frontu oddziały te były rozbrajane, internowane, a często wywożone do ZSRR. Liczba tych, których wywieziono sięgała dziesiątków tysięcy osób. Setki, a może i tysiące, ludzi po aresztowaniu zamordowano. Za pomocą takich metod obejmowała w terenie władzę ekipa PKWN. Dla realizacji zadań represyjnych stworzono specjalny aparat - resort Bezpieczeństwa Publicznego. Pierwsze kadry dla potrzeb tego resortu zostały wyszkolone już w 1940 roku w specjalnej szkole NKWD. W grupie tej znaleźli się późniejsi wyżsi funkcjonariusze resortu Bezpieczeństwa Publicznego. Najbardziej znanym spośród nich był generał Mieczysław Moczar.

Autorzy Manifestu stwierdzili, że "Krajowa Rada Narodowa, powołana przez walczący naród, jest jedynym legalnym źródłem władzy w Polsce". Trzeba jednak mocno podkreślić, iż była to władza nielegalna, powołana do życia przez Stalina, który w polskich komunistach znalazł posłusznych wykonawców swych antypolskich planów. Na swym pierwszym posiedzeniu KRN przyjęła ustawę o tymczasowym trybie wydawania dekretów z mocą ustawy. Dekrety miały być opracowane przez PKWN i zatwierdzone przez Prezydium KRN. KRN ustawą z dnia 11 września 1944 roku przyznała przewodniczącemu, a więc Bolesławowi Bierutowi, wszystkie uprawnienia Marszałka Sejmu. Jednocześnie ustawa ta, uznając urząd Prezydenta Rzeczypospolitej za opróżniony, nadawała Bierutowi określone Konstytucją Marcową uprawnienia Prezydenta Rzeczypospolitej. Równocześnie ustawą z tegoż dnia określono skład, organy i kompetencje KRN. Kompetencje te były rozległe. Wychodziły poza funkcje sprawowane przez Sejm na mocy Konstytucji Marcowej, w szczególności z racji realizowania zadań wypełnianych tradycyjnie przez władzę wykonawczą. 31 grudnia 1944 r., z inicjatywy Stalina, mimo protestów państw zachodnich, przekształcono PKWN w Rząd Tymczasowy Rzeczypospolitej Polskiej. Tego samego dnia ustawą zmieniono nazwę "przewodniczący KRN" na "prezydent KRN". Prezydent KRN uzyskał wówczas prawo nominacji członków rządu w trybie przewidzianym przez art. 45 Konstytucji marcowej.

Ustawy KRN z przełomu grudnia 1944 i początku stycznia 1945 r. określały strukturę organizacyjną aparatu państwowego i zasady jego działania. Zgodnie z tym, najwyższym organem władzy, tymczasowym parlamentem, była Krajowa Rada Narodowa. Szczególną rolę odgrywało przy tym jej prezydium. Wypełniało ono w okresie między sesjami KRN wszystkie jej funkcje, z wyjątkiem ustawodawstwa, zajmując się w szczególności stałym nadzorem nad działalnością rad narodowych niższego szczebla. Prezydium KRN sprawowało też początkowo funkcję kolegialnej głowy państwa. Funkcję tę pełnił następnie prezydent KRN. Organem wykonawczym, nie pozbawionym również praw w zakresie ustawodawstwa, był PKWN a następnie rząd. W tak zarysowanym modelu zauważyć można dość wyraźne odejście od trójpodziału władz, na którym oparto Konstytucję marcową. Jednocześnie widać dość wyraźne nawiązywanie, pod pewnymi przynajmniej względami, do teoretycznych rozwiązań stosowanych w ZSRR.

Dominacja Związku Radzieckiego w Europie Środkowej wywierała decydujący wpływ na postanowienia konferencji jałtańskiej (4 - 11 lutego 1945 r.) także w odniesieniu do spraw polskich. W jej trakcie ustalono m.in., iż zostanie zreorganizowany Rząd Tymczasowy "na szerszej podstawie demokratycznej, z włączeniem przywódców demokratycznych z samej Polski i Polaków z zagranicy". Nowy rząd przeprowadzić miał "możliwie najprędzej wolne i nieskrępowane wybory z udziałem wszystkich stronnictw demokratycznych i antyfaszystowskich". Porozumienie jałtańskie w sprawie polskiej oznaczało brutalne pogwałcenie praw Polski do suwerennego i niepodległego bytu.

Rozmowy w sprawie utworzenia Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej toczyły się w Moskwie w końcu czerwca 1945 roku. Miały one, jako złowieszcze tło, proces 16 przywódców Polski Podziemnej. Władysław Gomułka z brutalną szczerością przedstawił swoim rozmówcom zasady, na jakich mieli oni wejść w skład rządu:" nie obrażajcie się panowie, że my wam tylko ofiarujemy miejsca w rządzie, takie jakie sami uznajemy za możliwe: "Myśmy bowiem gospodarze (...) Władzy raz zdobytej nie oddamy nigdy. (...) Zniszczymy wszystkich bandytów reakcyjnych bez skrupułów, możecie jeszcze krzyczeć, że leje się krew narodu polskiego, że NKWD rządzi Polską lecz to nie zawróci nas z drogi". Polacy musieli przyjąć dyktat Stalina. Formalne powołanie nowego rządu nastąpiło 28 czerwca 1945 r.

Inna decyzja konferencji w Jałcie zobowiązywała Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej do przeprowadzenia demokratycznych wyborów. Opozycję antykomunistyczną skupiało Polskie Stronnictwo Ludowe ze Stanisławem Mikołajczykiem na czele. Po utworzeniu Rządu Jedności Narodowej z udziałem polityków z Londynu, komuniści robili wszystko, aby odwlec wybory, a w tym czasie swoimi metodami skompromitować i zniszczyć opozycję. Aby oddalić wybory i mieć czas na unicestwienie opozycji, komuniści wpadli na pomysł przeprowadzenia referendum. Krajowa Rada Narodowa podjęła odpowiednią uchwałę i ustalono pytania do referendum. Pierwsze z nich brzmiało: Czy jesteś za zniesieniem Senatu? Drugie - Czy chcesz utrwalenia w przyszłej konstytucji ustroju gospodarczego wprowadzonego przez reformę rolną i unarodowienie podstawowych gałęzi gospodarki narodowej z zachowaniem ustawowych uprawnień inicjatywy prywatnej?, a trzecie - Czy chcesz utrwalenia zachodnich granic państwa polskiego na Bałtyku, Odrze i Nysie Łużyckiej? Referendum zupełnie nie miało sensu, gdyż decyzje w sprawach, o które pytano, już dawno zapadły.

Referendum odbyło się 30 czerwca 1946 roku. Wynik był oczywiście zgodny z planami komunistów, czyli po prostu sfałszowany. Na szczeblu centralnym było ono fałszowane przez grupę radzieckich pracowników Ministerstwa Bezpieczeństwa pod kierunkiem Arona Pałkina, ale także prawie w każdej komisji wyborczej przez tzw. trójki partyjne PPR. W referendum na terenie Starachowic i powiatu iłżeckiego na pierwsze pytanie – odpowiedź tak dało 70,9 % glosujących, na drugie tak odpowiedziało 70,7 % , na trzecie zaś 89,2 % głosujących.

22 września 1946 roku KRN uchwaliła ustawę Ordynacja wyborcza do Sejmu Ustawodawczego. Przewidywała ona przeprowadzenie wyborów zgodnie z zasadami 5 - przymiotnikowego głosowania. Biorąc pod uwagę oficjalnie ogłoszone wyniki referendum, w ustawie zrezygnowano z przeprowadzenia wyborów do Senatu.

dr Bronisława Kowalska

PRZECZYTAJ RÓWNIEŻ