Konstytucja kwietniowa 1935 roku

W numerze

Konstytucja kwietniowa 1935 roku

Nowela sierpniowa (2 sierpnia 1926 r.) konstytucji marcowej z 1921 r. i uchwalona wraz z nią ustawa o pełnomocnictwach dla rządu poważnie ograniczały uprawnienia parlamentu.

Pozycja Sejmu uległa dalszemu osłabieniu przez zapoczątkowaną jesienią 1926 roku praktykę tzw. precedensów konstytucyjnych, to jest naruszania konstytucji przez skomplikowane, trudne do zrozumienia i pełne niejasności, a także niezgodne z jej treścią interpretowanie poszczególnych przepisów. Jednocześnie obóz rządzący systematycznie ograniczał wpływy niezależnych od niego organizacji politycznych, eliminował z administracji i wojska ich zwolenników, przygotowywał i prowadził akcje rozłamowe. Jesienią 1927 roku zakończyła się kadencja Sejmu.

Zwolennicy Józefa Piłsudskiego do nowych wyborów powołali ugrupowanie pod nazwą Bezpartyjny Blok Współpracy z Rządem, które - jak podkreślano z naciskiem - nie miało być partią polityczną, lecz skupiać zwolenników naprawy państwa, wywodzących się z różnych ugrupowań politycznych. Prezesem BBWR został jeden z najbliższych współpracowników marszałka, zwolennik stosowania twardych metod wobec opozycji, pułkownik Walery Sławek. Najważniejszym celem BBWR było przygotowanie projektu i doprowadzenie do uchwalenia całkiem nowej konstytucji, gdyż stan zdrowia Piłsudskiego stale się pogarszał i chciano zabezpieczyć utrwalenie władzy pułkowników na wypadek śmierci Marszałka.

Wybory do obu izb odbyły się w marcu 1928 roku. Zgodnie z postanowieniami Konstytucji marcowej, nowo wybrany Sejm mógł samodzielnie, bez udziału drugiej izby, dokonać rewizji konstytucji. Artykuł 125 Konstytucji marcowej przewidywał, że zmiana konstytucji może być przeprowadzona tylko, w "obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów, względnie członków Senatu, większością 2/3 głosów. Wniosek o zmianę konstytucji musiał być podpisany co najmniej przez ¼ ustawowej liczby posłów i zapowiedziany co najmniej na 15 dni naprzód. Do przeprowadzenia rewizji konstytucji potrzeba było więc 296 głosów, podczas gdy BBWR posiadał w Sejmie tylko 246 mandatów i nie mógł liczyć na poparcie żadnego klubu. W takich okolicznościach użyto fortelu. 26 stycznia 1934 roku Komisja Konstytucyjna przedłożyła Sejmowi główne tezy nowej ustawy zasadniczej. Opozycja, choć posiadała dość mandatów, by nie dopuścić do uchwalenia tez, zamiast ich oddalenia, ostentacyjnie opuściła salę obrad. Obecna na posiedzeniu prorządowa większość, korzystając z nieobecności posłów, uchwaliła tezy, jako projekt konstytucji. W tej sytuacji nowa konstytucja powinna być uznana za nielegalną. Tak się jednak nie stało. 23 kwietnia 1935 roku ustawa została podpisana przez nowy rząd i prezydenta Ignacego Mościckiego. Dzień później, wraz z ogłoszeniem w "Dzienniku Ustaw" weszła w życie.

Konstytucja kwietniowa składała się ze 181 artykułów i była podzielona na czternaście rozdziałów. Oto ich tytuły: Rzeczpospolita Polska, Prezydent Rzeczypospolitej, Rząd, Sejm, Senat, Ustawodawstwo, Budżet, Siły Zbrojne, Wymiar Sprawiedliwości, Administracja państwowa, Stan zagrożenia państwa, Zmiana Konstytucji, Przepisy końcowe. Brak w niej było osobnego rozdziału poświęconego prawom i obowiązkom obywatelskim. Największą zmianą w porównaniu z konstytucją marcową było ogromne poszerzenie uprawnień prezydenta, któremu podlegały wszystkie organy państwa. Skupiał on w ręku "jednolitą i niepodzielną władzę państwową". Odpowiadał za losy państwa tylko "wobec Boga i historii". Prezydenta wybierało Zgromadzenie Elektorskie, którego większość była wyłaniana przez Sejm i Senat. Prezydent miał prawo zawierania umów międzynarodowych, darowania kary przed orzeczeniem sądu, sprawdzania ważności wyboru posłów i senatorów, veta zawieszającego ustawy Sejmu i Senatu. Ponadto prezydent korzystał z następujących prerogatyw: mógł wydawać w sposób arbitralny i bez żadnej odpowiedzialności wiele ważnych aktów państwowych. Miał prawo veta ustaw i zmian konstytucji ( ar.35 i art. 80), powoływał 1/3 senatorów, mógł także rozwiązać Sejm i Senat, oddać członków rządu pod Trybunał Stanu. Kadencja prezydenta trwała 7 lat. Konstytucja nie mówiła nic o tym, czy po upływie tego czasu może on zostać wybrany ponownie. Nowością było też ograniczenie immunitetu poselskiego i senatorskiego oraz zwiększenie roli Senatu jako ciała ustawodawczego.

Konstytucja kwietniowa i ordynacja wyborcza do Sejmu z 8 lipca 1935 roku znacznie ograniczyły prawa wyborcze obywateli, a tym samym wpływ społeczeństwa na skład Sejmu i Senatu. W wyborach do Sejmu usunięto zasadę proporcjonalności wyborów, co godziło w pozycję opozycyjnych stronnictw i partii politycznych. Partie i obywatele praktycznie zostali pozbawieni prawa wysuwania kandydatów na posłów. Funkcja ta została powierzona ad hoc powołanym Zgromadzeniom Okręgowym. Wskutek tego, na listach kandydatów mogli znaleźć się tylko ci, którzy cieszyli się zaufaniem rządzących. W wyborach do Senatu, czynne prawo wyborcze miała tzw. elita, czyli osoby korzystające z prawa wyborczego z tytułu: zasług, wykształcenia (wyższe studia, szkoły podchorążych i oficerskie), zaufania (członkowie organizacji samorządowych, stowarzyszeń wyższej użyteczności itp.). Ordynacja ustalała skład tej izby na 96 senatorów. Ordynacja wyborcza do Sejmu przewidywała natomiast, iż Sejm ma się składać z 208 posłów (w Konstytucji majowej z 444) wybieranych w dwumandatowych okręgach wyborczych na 5 lat. Obie izby były wybierane w trójprzymiotnikowych wyborach: bezpośrednich, równych i tajnych (nie były proporcjonalne i powszechne). Czynne prawo wyborcze przysługiwało po ukończeniu 24. roku życia, bierne - 30.

Prawom wolnościowym Konstytucja kwietniowa nadawała charakter ogólny, co pozwalało uzasadniać nawet najdalej idące ich ograniczenia. Nie gwarantowała wolności prasy. Konstytucja z 23 kwietnia 1935 r. była pomyślana, jako wyraźne przeciwieństwo Konstytucji marcowej w wersji z 1921 roku. Określony w niej ustrój Rzeczypospolitej był wyrazem koncepcji mocnej władzy centralnej, z dominującą pozycją prezydenta jako czynnika nadrzędnego nad innymi instytucjami państwowymi.

Polska przegrała wojnę obronną 1939 roku, ale nigdy nie skapitulowała. Naród polski i politycy na emigracji nigdy nie uznali decyzji jałtańskich, oskarżając mocarstwa zachodnie o zdradę i o sprzedanie Polski Moskwie. Rezydujący w Londynie przez wiele lat rząd polski i prezydent RP, prowadzili swoją działalność oparciu o konstytucję kwietniową, dostosowaną oczywiście do ówczesnych realiów. Sytuacja uległa zmianie dopiero po 1989 roku i po powstaniu III Rzeczypospolitej, a konkretnie po wyborze na urząd prezydenta RP Lecha Wałęsy. 22 grudnia 1990 roku Lech Wałęsa przysięgając przed Zgromadzeniem Narodowym powiedział: "Staję przed wami jako pierwszy prezydent Polski wybrany bezpośrednio przez cały naród. Z tą chwilą zaczyna się uroczyście III Rzeczpospolita Polska". Następnie odbyło się przekazanie Lechowi Wałęsie insygniów władzy prezydentów II Rzeczypospolitej przez Ryszarda Kaczorowskiego, ostatniego prezydenta RP na wychodźstwie. W tym momencie przestała funkcjonować Konstytucja kwietniowa.

dr Bronisława Kowalska

PRZECZYTAJ RÓWNIEŻ