reklama

Konstytucja – to warto wiedzieć!

W numerze

Konstytucja – to warto wiedzieć!

Zbliżająca się 227. rocznica uchwalenia Konstytucji 3 Maja, święta w szczególny sposób obchodzonego przez nas, Polaków, a także zapowiedź prezydenta RP Andrzeja Dudy przeprowadzenia referendum w sprawie ewentualnych zmian w obowiązującej Konstytucji RP, zachęciły mnie do podzielenia się z czytelnikami Gazety Starachowickiej wybranymi aspektami z ustawodawstwa konstytucyjnego. Być może treści zamieszczone w kolejnych artykułach przyczynią się do lepszego rozumienia i znaczenia konstytucji naszego państwa i pomogą nam w podjęciu właściwej decyzji w sprawie udziału w referendum, a także określenia naszego stosunku do przedstawionych w nim propozycji zmian.

Termin "konstytucja" pochodzi od łacińskiego słowa .. constituere", to jest urządzać. ustanawiać, uporządkować. Z etymologicznego punktu widzenia oznacza on - w odniesieniu do państwa - tyle co urządzanie państwa, nadawanie państwu ustroju, zorganizowanie państwa. W dawnej Polsce, w dobie przewagi Sejmu szlacheckiego nad władzą króla, terminem tym nazywano każdą uchwałę sejmową. Stąd dla odróżnienia od zwykłej uchwały sejmowej, akt z 3 maja 1791 roku - dzisiaj zwany Konstytucją 3 Maja - nazwano wówczas bardziej uroczystym mianem "ustawy rządowej". Jednak od XVIII wieku na świecie zaczęto używać pojęcia "konstytucja" na określenie praw fundamentalnych państwa.

Współczesny konstytucjonalizm zna wiele rodzajów konstytucji, dla przykładu omówię tylko najważniejsze.

- Powstałe w drugiej połowie XVIII wieku konstytucje pisane, ujęte w formę aktu lub aktów normatywnych i konstytucje niepisane, oparte na prawie zwyczajowym, konwenansach konstytucyjnych i precedensach sądowych. Dzisiaj konstytucja pisana jest zjawiskiem powszechnym niemal na całym świecie (wyjątek stanowią Wielka Brytania oraz przez pewien czas Izrael) i weszła na trwałe do kultury politycznej różnych społeczeństw.

- Konstytucje sztywne i konstytucje elastyczne. Konstytucja sztywna to taka, która ma wyższą moc prawną od ustaw zwykłych (w konsekwencji ustawy te nie mogą zmieniać konstytucji i muszą być z nią zgodne - wokół tej zasady powstało tzw. sądownictwo konstytucyjne). Konstytucja elastyczna to taka, którą zmienia się w takim samym trybie jak ustawy. W konsekwencji nie jest ona chroniona przed ingerencją ustawodawczą. Konstytucja sztywna jest zjawiskiem typowym, konstytucje elastyczne należą do rzadkości (oczywiście Wielka Brytania, Włochy przed I wojną światową).

- Konstytucje jednolite i złożone. Te pierwsze ujmują całą materię konstytucyjną w jednym akcie (co jest współcześnie zjawiskiem typowym), te drugie składają się z kilku aktów, z których każdy reguluje pewien wycinek materii konstytucyjnej. Przykładu konstytucji złożonej dostarczała III Republika Francuska (1875-1940), opierająca organizację aparatu państwowego na kilku wycinkowych ustawach konstytucyjnych, państwa nordyckie (Szwecja, Finlandia do 1999 roku) a także Izrael, Kanada, Czechy. Również Polska w latach 1992-1997 (gdzie obok Małej Konstytucji obowiązywały dawniejsze przepisy konstytucyjne oraz ustawa konstytucyjna o trybie przygotowania i uchwalenia konstytucji) miała konstytucję złożoną, co jednak było pomyślane jako prowizorium i rodziło liczne trudności w praktyce.

Przyjmując kryterium historyczne, można rozróżnić poszczególne generacje konstytucji. Najstarszą w ogóle, do dziś obowiązującą, jest konstytucja Stanów Zjednoczonych z 1787 roku. Do najstarszych konstytucji europejskich należy Konstytucja z 3 maja 1791 roku. Trzeba wymienić także francuską Deklarację Praw Człowieka i Obywatela z 1789 roku, którą traktuje się dziś jako element obowiązującej konstytucji.

Kolejna generacja konstytucji powstała po I wojnie światowej: Niemcy (tak zwana konstytucja weimarska z 1919 roku ), Austria (1920,) Czechosłowacja (1920 r). Okres po II wojnie Śświatowej, to wzmożony proces tworzenia nowych konstytucji. Najpierw objął on państwa, które przegrały wojnę: Japonia (1946), Włochy (1947), Niemcy (1949). Nakreślona ewolucja pozwala jeszcze na odróżnienie konstytucji stabilnej (zwłaszcza Stany Zjednoczone, gdzie obowiązuje ona od ponad dwustu lat) od konstytucji zmiennej( zwłaszcza Francja, gdzie w tym samym czasie obowiązywało trzynaście kolejnych aktów konstytucyjnych). W Stanach Zjednoczonych uchwalono dotąd tylko dwadzieścia sześć poprawek do konstytucji, z tego jedenaście jeszcze w XVIII wieku. Współcześnie proces adaptacji konstytucji do zmieniającej się rzeczywistości jest dokonywany przez orzecznictwo federalnego Sądu Najwyższego.

Dziś, po ponad 220 latach rozwoju nowożytnego konstytucjonalizmu i na podstawie około tysiąca uchwalonych w tym czasie konstytucji, można powiedzieć, że konstytucja to akt:

- prawa pisanego o najwyższej mocy prawnej w systemie prawnym danego państwa,

- określający podstawowe zasady ustrojowe państwa, regulujący ustrój naczelnych organów (władz) państwa, zakres ich kompetencji, wzajemne relacje oraz formujący podstawowe prawa, wolności i obowiązki jednostki.

- uchwalany i zmieniany w specjalnym trybie, trudniejszym niż tryb uchwalania czy zmieniania ustaw zwykłych.

Konstytucja jest ustawą, bo uchwalana jest przez Parlament jako najwyższego ustawodawcę .Do konstytucji odnoszą się więc wszystkie ogólne cechy ustawy - jest ona aktem normatywnym (formułującym normy prawne) i powszechnie obowiązującym. Konstytucji przysługują jednak pewne cechy specyficzne, które odróżniają ją od ustaw zwykłych i pozwalają na określenie jej jako ustawy zasadniczej państwa. Cechami tymi są; szczególna treść, szczególna forma oraz szczególna moc prawna konstytucji. Szczególna treść konstytucji polega na zakresie (szerokości) regulowanych przez nią materii i na sposobie (głębokości, szerokości) regulowania tych materii. Zakres materii regulowanych konstytucją ma charakter uniwersalny w tym sensie, że współczesna konstytucja reguluje całokształt kwestii ustrojowych państwa. Oznacza to tworzenie treści konstytucji wokół trzech podstawowych grup zagadnień: określenia ogólnych zasad ustroju państwa, określenia ustroju naczelnych organów władz, zakresu ich kompetencji i relacji wzajemnych oraz określenia statusu prawnego jednostki w państwie, a więc podstawowych wolności. praw i obowiązków człowieka i obywatela. Szczególna forma konstytucji polega między innymi na jej szczególnej nazwie - tylko ten akt określany jest mianem konstytucja.

Projekt konstytucji jest często przygotowywany przez specjalne ciało polityczne pozostające poza systemem komisji parlamentarnych - może to być nadzwyczajna komisja konstytucyjna (jak w Polsce), może to być też gremium polityków i ekspertów, powołanych spoza Parlamentu. Uchwalenie konstytucji przez Parlament wymaga zwykle uzyskania szczególnej większości (2/3 głosów i szczególnego kworum (Zgromadzenie Narodowe). Niekiedy też konstytucja uchwalona już przez Parlament może zostać poddana pod referendum w celu jej ostatecznego zatwierdzenia. Taki tryb przyjęto w wielu krajach postkomunistycznych, w taki sposób powstała też konstytucja RP z 1997 roku.

Szczególna moc prawna konstytucji polega na przyznaniu jej najwyższego miejsca w systemie źródeł prawa stanowionego w danym państwie. Z najwyższej mocy prawnej konstytucji wynika kilka istotnych konsekwencji. Po pierwsze, skoro konstytucja jest aktem najwyższym, to przedmiot jej normowania ma charakter pierwotny i nieograniczony. Może więc ona regulować każdą sprawę i wyznaczać rodzaje i zakres przedmiotowy innych źródeł prawa stanowionych w państwie. Po drugie, najwyższa moc prawna konstytucji oznacza, że wszystkie inne akty normatywne (ustawy) muszą być z nią zgodne, a więc nie mogą pozostawać z nią w sprzeczności. Po trzecie, najwyższa moc prawna konstytucji oznacza, że wszystkie inne akty normatywne muszą być z nią spójne, a więc muszą przyjmować treści w możliwie najpełniejszy sposób pozwalające na urzeczywistnienie postanowień konstytucyjnych.

Owa charakterystyka szczególnej mocy prawnej konstytucji odnosi się do wszystkich konstytucji sztywnych, niezależnie od sposobu sformułowania jej w swych postanowieniach. Należy ona bowiem do istoty współczesnej konstytucji, tak jak ukształtowała się w demokratycznym państwie prawnym. Przyjęta 25 maja 1997 roku w referendum konstytucja z 2 kwietnia 1997 roku daje wyraz swej szczególnej mocy prawnej, określając się jako" (...) prawa podstawowe dla państwa, których poszanowanie stanowi niewzruszoną podstawę Rzeczypospolitej"(ze Wstępu) oraz stanowiąc, że (...) Konstytucja jest najwyższym prawem Rzeczypospolitej"(rozdz. I art. 8,ust.1).

Podsumowując tę część rozważań o konstytucji, można więc przyjąć następującą definicję: konstytucja to ustawa zasadnicza państwa, charakteryzująca się szczególną treścią, szczególnymi cechami formalnymi i najwyższą mocą prawną.

Dr Bronisława Kowalska

PRZECZYTAJ RÓWNIEŻ